آیا می دانید که ...

آیا می‌دانید که:

• در زنان، پوکی استخوان بیشتر از سرطان سینه، سکتۀ قلبی، دیابت و بسیاری از بیماری‌های دیگر منجر به بستری در بیمارستان می‌شود.
• در مردان، خطر شکستگی تا 27 درصد بیشتر از خطر سرطان پروستات است.

 آیا می‌دانید که:

• از هر سه بیمار مبتلا به شکستگی لگن ناشی از پوکی استخوان، یک نفر طی یک سال بعد از شکستگی به‌طور کامل وابسته شده یا درخانه‌های سالمندان مقیم می‌شوند.
• از هر چهار تا پنج بیمار مبتلا به شکستگی لگن ناشی از پوکی استخوان، یک نفر طی یک سال بعد از شکستگی فوت می‌کند.

 آیا می‌دانید که:

• براساس برآوردهای انجام شده، بار اقتصادی بیماری پوکی استخوان و شکستگی‌های ناشی از آن در ایران، حدود 400 میلیون دلار در سال 1399 بوده است.

 آیا می‌دانید که:

• شکستگی مهره‌ها شایع‌ترین و شکستگی‌های لگن وخیم‌ترین نوع شکستگی‌های پوکی استخوان هستند.
• خطر مرگ در زنان دارای شکستگی مهره 2 تا 4 برابر افراد بدون شکستگی است.
• بعد از بروز اولین شکستگی، خطر بروز شکستگی‌های بعدی در هر دو جنس به اندازۀ ۲ تا ۳ برابر افزایش می‌یابد و این افزایش خطر در شکستگی مهره‌ای حتی به ۴ برابر نیز می‌رسد.

آیا می‌دانید که:

• تشخیص به موقع پوکی استخوان می‌تواند از بروز پیامدهای ناتوان کننده جلوگیری کند.

آیا می‌دانید که:

• پوکی استخوان ثانویه حداقل 20 درصد از علل این بیماری را شامل می‌شود و مهم‌ترین علل آن، مصرف داروها به‌ویژه مصرف طولانی مدت داروهای حاوی کورتون، پاره‌ای از بیماری‌ها با علل متابولیک، برخی سرطان‌ها و سوءتغذیه است.

آیا می‌دانید که:

• عوامل بسیاری نظیر اختلالات بینایی، از دست دادن تعادل، اختلال عملکرد عصبی- عضلانی و استفاده از داروهای خواب‌آور و... می‌توانند سبب افزایش احتمال سقوط و در نتیجه افزایش خطر شکستگی در افراد مبتلا به پوکی استخوان شوند.

آیا می‌دانید که:

• سبزی‌ها، حبوبات و غذاهای دریایی همانند لبنیات حاوی کلسیم هستند.

آیا می‌دانید که:

• جذب کلسیم بسته به نوع مواد غذایی مصرفی متفاوت است.
• نکته:
• جذب کلسیم بسته به نوع غذا متفاوت است. جذب کلسیم از محصولات لبنی و غذاهای غنی شده حدود 30 درصد است. برخی از ترکیبات موجود در گیاهان (مانند اسید اگزالیک، اسید فیتیک) می‌توانند با تشکیل نمک‌های غیرقابل هضم با کلسیم، جذب کلسیم را کاهش دهند.
• جذب کلسیم موجود در اسفناج و سایر سبزی‌ها حاوی اسیداگزالیک تنها 5 درصد است، درحالی‌که برای شیر بسیار بیشتر و حدود 27 درصد است.
• جذب خالص کلسیم رژیم غذایی نیز به میزان کمی با مصرف کافئین و فسفر و تا حد زیادی با وضعیت پایین ویتامین "د" کاهش می‌یابد.

آیا می‌دانید که:

• مصرف برخی داروها با جذب کلسیم تداخل ایجاد می‌کند.

 آیا می‌دانید که:

• بدن برای جذب کلسیم به ویتامین "د" نیاز دارد.

  آیا می‌دانید که:

• پروتئین در کنار مواد معدنی نقش مهمی در سلامت استخوان‌ها دارد.

 آیا می‌دانید که:

• مصرف کافئین و نمک موجب از دست دادن کلسیم می‌شود.

  آیا می‌دانید که:

• قبل از شروع به ورزش لازم است با پزشک خود مشورت کنید.

  آیا می‌دانید که:

• در دسترس‌ترین ورزش پیاده‌روی است که حداقل سه بار در هفته به‌مدت 20 تا 30 دقیقه باید انجام شود.

 آیا می‌دانید که:

• یک سوم افراد 65 سال به بالا و تقریباً نیمی از افراد 80 ساله یا بالاتر، هر سال زمین‌خوردن را تجربه می‌کنند.

 آیا می‌دانید که:

• در برخی مواقع زمین خوردن حتا می‌تواند موجب ناتوانی و از دست رفتن استقلال فرد شود.

 آیا می‌دانید که:

• سنجش تراکم استخوان اصلی‌ترین روش تشخیص پوکی استخوان است.

 آیا می‌دانید که:

• آخرین نتایج مطالعه بر جمعیت ایرانی نشان می‌دهد تقریباً 88 درصد افرادی که مبتلا به پوکی استخوان هستند، از تشخیص خود اطلاع ندارند.

  آیا می‌دانید که:

• نتایج آخرین یافته‌ها بر جمعیت ایران نشان می‌دهد 92 درصد از افراد مبتلا به پوکی استخوان هرگز درمان را آغاز نکرده بودند.

 آیا می‌دانید که:

• نتایج آخرین یافته‌ها بر جمعیت ایران نشان می‌دهد 57 درصد از افراد مبتلا به استئوپروز که دارو مصرف می‌کردند به درمان خود پایبند نبوده و آن را رها کرده‌اند.

مصرف ناکافی کلسیم: زنگ خطری برای سلامت استخوان

نتایج مطالعه چند مرکزی پوکی استخوان ایرانیان (IMOS-2021G) حاکی از آن است که در جمعیت ایرانیان بالای ۵۰ سال شیوع دریافت غذایی ناکافی کلسیم ۶۲/۹٪ می‌باشد. مطالعه‌ی ملی پوکی استخوان نشان داد که در ایران، ۷۵.۵ درصد زنان و ۴۷.۸ درصد مردان بالای ۵۰ سال، کلسیم کافی از طریق رژیم غذایی دریافت نمی‌کنند.

چرا کمبود کلسیم خطرناک است؟

کلسیم عنصری حیاتی برای سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها است. این ماده معدنی نقش مهمی در حفظ تراکم استخوان‌ها، انقباض عضلات، انتقال پیام‌های عصبی و لخته شدن خون ایفا می‌کند. کمبود کلسیم در طولانی مدت می‌تواند عواقب جدی زیر را به همراه داشته باشد:

• پوکی استخوان: کاهش تراکم استخوان و افزایش شکنندگی آن
• افزایش خطر شکستگی: به ویژه در نواحی مچ دست، لگن و ستون فقرات
• ضعف عضلانی: کاهش قدرت عضلات و افزایش خستگی
• مشکلات دندانی: پوسیدگی دندان‌ها و بیماری‌های لثه

عوامل ایجاد کمبود کلسیم:

• رژیم غذایی نامناسب: مصرف کم محصولات لبنی، سبزیجات برگ سبز تیره و سایر منابع غنی از کلسیم
• اختلالات جذب: برخی بیماری‌ها مانند بیماری سلیاک و بیماری کرون می‌توانند جذب کلسیم را در روده مختل کنند.
• مصرف برخی داروها: برخی داروها مانند کورتیکواستروئیدها می‌توانند باعث کاهش تراکم استخوان و افزایش دفع کلسیم شوند.
• عوامل ژنتیکی: برخی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی مستعد ابتلا به پوکی استخوان هستند.
•  

افرادی که بیشتر در معرض خطر پوکی استخوان هستند:

نتایج این پژوهش مبین آن است که کمبود کلسیم به ویژه در گروه زنان و افراد با سطح تحصیلات و درآمد پایین، شدت بیشتری دارد. گروه های زیر بیشتر در معرض دریافت ناکافی کلسیم از طریق رژیم غذایی هستند:

• زنان: به ویژه پس از یائسگی، کاهش سطح استروژن می‌تواند باعث کاهش تراکم استخوان شود.
• تحصیلات: افراد با سطح تحصیلات پایین‌تر، مصرف کلسیم کمتری دارند.
• سطح درآمد: افراد با سطح درآمد پایین‌تر، کلسیم کمتری در سبد غذایی خود قرار می‌دهند.
• افرادی که از محصولات لبنی استفاده نمی‌کنند: افراد گیاهخوار و افرادی که به دلایل آلرژی یا عدم تحمل لاکتوز از محصولات لبنی استفاده نمی‌کنند، بیشتر در معرض خطر کمبود کلسیم هستند.

راه های افزایش مصرف کلسیم:

نتایج مطالعه‌ی اخیر نشان می‌دهد که بیش از نیمی از مصرف کلسیم ایرانیان از طریق محصولات لبنی تامین می‌شود. با این حال، این میزان برای تامین نیازهای بدن کافی نیست. کمبود مصرف لبنیات و سبزیجات برگ سبز تیره و سایر منابع غنی از کلسیم، زنگ خطری برای سلامت استخوان‌های ما به صدا درآورده است. منابع زیر می‌تواند کلسیم مورد نیاز بدن را تامین کند:

• مصرف روزانه‌ی محصولات لبنی: شیر، ماست، پنیر و دوغ منابع غنی از کلسیم هستند.
• گنجاندن سبزیجات برگ سبز تیره در رژیم غذایی: کلم پیچ، اسفناج، بروکلی و کلم بروکلی منابع خوبی از کلسیم هستند.
• مصرف آجیل‌ها و دانه‌ها: بادام، کنجد و دانه‌های کنف حاوی کلسیم هستند.
• غنی‌سازی غذاها: برخی از محصولات غذایی مانند آب پرتقال، غلات صبحانه و نان‌ها با کلسیم غنی شده‌اند.
• مکمل‌های کلسیم: در صورت نیاز، پزشک می‌تواند مکمل‌های کلسیم را تجویز کند.

نتیجه گیری

با توجه به پیامدهای بالقوه شدید سلامتی شیوع بالای مصرف ناکافی کلسیم از رژیم غذایی، به نظر می‌رسد که آگاهی رسانی جمعی در خصوص فواید محصولات دارای کلسیم یکی از مهم‌ترین و ابتدایی‌ترین راهبردهایی است که می‌باست توسط سیاست‌ گذاران نظام سلامت اتخاذ شود. همچنین انتشار دانش در مورد دستورالعمل‌های تغذیه‌ای و استراتژی‌های پیشگیرانه توسط متخصصان مربوطه و رسانه‌های ارتباط جمعی در راستای کاهش شیوع مصرف ناکافی کلسیم ضروری است.

Ghazbani A, Namazi N, Mansourzadeh MJ, Khalagi K, Ostovar N, Sanjari M, et al. (2024)

Dietary calcium intake among Iranian adults: Iranian Multicenter Osteoporosis Study

PLoS ONE 19(10): e0310135. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0310135